Nguyễn Thế Tuyền (Berlin): GIỚI THIỆU TÁC PHẨM FAUST, MỘT KIỆT TÁC CỦA VĂN HỌC ĐỨC

Thứ hai - 27/02/2017 05:33
LTS: Có người nói rằng, Goethe là đại văn hào lớn nhất của Đức còn "Faust" là tác phẩm vĩ đại nhất của Goethe. Cũng có người ví von "Faust" đóng vai trò số 1 trong lịch sử thơ ca của Đức, tương tự như "Truyện Kiều" trong nền thi ca Việt Nam. Vì vậy, tìm hiểu về "Faust", một trong những kiệt tác mà người Đức tự hào nhất để hiểu biết thêm về lịch sử và văn hóa Đức cũng là một bước không thể thiếu trên con đường hòa nhập vào xã hội sở tại. Trên tinh thần đó, NguoiViet.de vui mừng giới thiệu tới bạn đọc và cộng đồng người Việt ở Đức bài viết công phu sau đây của tác giả Nguyễn Thế Tuyền.
Hình minh họa: bookpunks.com
Hình minh họa: bookpunks.com
 

VÀI NÉT VỀ TÁC GIẢ

Goethe sinh năm 1749 tại Frankfurt am Main, mất năm 1832 tại Weimar, Đức. Không những để lại cho hậu thế số lượng tác phẩm văn học đồ sộ, ông còn là luật sư, bác sĩ, nhà triết học, từng giữ chức Bộ trưởng bộ văn hoá trong chính quyền thời bấy giờ.

   
   Johann Wolfgang von Goethe (Gớt) sinh ngày 28.08.1749, mất năm 1832. Ảnh: m2life.vn   

Goethe sống rất mãnh liệt, làm việc hết mình, nhưng cũng hưởng thụ hết mình. Ông đi du lịch nhiều nơi, thích uống rượu ngon, thích bàn luận với bạn bè về văn học, triết học và có quan hệ với rất nhiều phụ nữ. Faust là một trong những kiệt tác của ông, được dịch ra trên 50 thứ tiếng, được dựng thành phim. Tác phẩm này được xuất bản ở rất nhiều nước trên toàn thế giới. 

Từ 1771- 1775 ông là luật sư ở Frankfurt/ Main. Chính ông đã chứng kiến vụ án Margaretha Brandt, một vụ án gây cho ông quá nhiều xúc động để rồi sau này ông xây dựng nhân vật Gretchen trong „Faust“, một trong những phần hay nhất của tác phẩm: Margaretha Brandt là một cô gái hầu sống ở Frankfurt. Nhân dịp ghé qua Đức, một thương gia người Hà lan đã cưỡng hiếp cô. Cô đã có bầu và đem chuyện này kể với chị gái. Chị cô đã tố cáo việc này trước công chúng nên sau khi sinh con, cô đã phải tìm cách giết đứa bé. Quan niệm xã hội hồi đó còn rất nặng nề, đặc biệt là người phụ nữ không chồng mà có con thì đó là nỗi nhục không gì so sánh nổi. Nỗi oan ức của người phụ nữ ấy được Goethe nêu rất đậm nét trong tác phẩm Faust.

Từ 1773 ông làm việc hết mình với tác phẩm Faust để nó ra đời vào năm 1808. Sau khi gặp Schiller và Herder, những nhà hiền triết cổ điển Đức, ông vô cùng phấn khởi và rủ họ về cùng sống ở thành phố Weimar, lập lên trường phái cổ điển Đức. Herder và Schiller đã khích lệ rất nhiều để ông hoàn thành „Faust tập hai“, ít ngày trước khi ông mất năm 1832.

TÁC PHẨM FAUST

Tác phẩm này giúp độc giả hiểu được tư tưởng nhân văn sâu sắc của trào lưu “Khai sáng” thế kỷ thứ 16/17 ở châu Âu, một trong những nền tảng vô cùng quan trọng để có châu Âu bây giờ.

Chủ đề của tác phẩm:

Chủ đề của tác phẩm rất rộng lớn, bao quát từ đấng tạo hoá đến con người đời thường, giữa cái thực và tưởng tượng, nói đến ý nghĩa tình yêu cuộc sống, về cái chết, về tôn giáo. Tác phẩm thể hiện lúc nghiêm túc, lúc hài hước, lúc tầm thường lúc triết lý, hay đến mức cuốn hút hơi thở, thông qua sự xuất hiện của con người thực, đời thực. Tác phẩm nghiên cứu cuộc sống cõi thượng đế, đời thường trên trần thế và địa ngục. Ở mọi mặt phẳng, bao giờ cũng xuất hiện vai trò của một thế lực ma quỷ phá rối.

Những nhân vật chính:

Nếu phân tích tác phẩm theo kiểu hình học, ta có thể chia các nhân vật thành 3 giới:

Trên trời:

Thượng đế là đấng tạo ra tất cả, biết tất cả mọi chuyện xảy ra và là thế lực thống trị tuyệt đối. Dưới thượng đế là những thiên thần tuân lệnh.

Đời thường trên trái đất

Hai nhân vật chính của tác phẩm là Faust và Gretchen. Faust là một giáo sư đại học, hiểu cao biết rộng, muốn nghiên cứu thật sâu để biết tất cả, Wagner là một trong những sinh viên đắc lực của Faust. Họ đại diện cho giới trí thức, động lực phát triển của xã hội.

Gretchen là một cô gái mới lớn con nhà lành, thuộc giới hạ đẳng. Faust và Gretchen yêu nhau, một tình yêu hoàn toàn của tự nhiên, bất chấp tất cả. Cả hai chỉ đại diện cho giới đàn ông và đàn bà trên trần thế. Quan hệ xã hội của Gretchen cũng rất khiêm tốn, đó là tình cảm với mẹ, anh trai Valentin và đứa con mới sinh ra. Bạn bè cùng lứa để Gretchen có thể tâm sự được là Lieschen và Barbelchen. Cô là người ngoan đạo, đến nhà thờ đều đặn và quen một số linh mục.

Faust và Gretchen yêu nhau, một tình yêu hoàn toàn của tự nhiên


Một người liên quan nhiều đến số mệnh của cô là bà hàng xóm tên là Marthe. Các mối quan hệ của Gretchen đại diện cho các mối quan hệ đời thường trên trần thế.

Ngoài quan hệ với Gretchen là người tình, số phận của Faust còn liên quan đến một nhân vật chính xuất hiện từ địa ngục, đại diện cho thế giới ma quỷ, đó là Mephisto. Faust và Mephisto gặp nhau, tranh luận và ký một hiệp ước bằng máu, một hiệp ước gói tư tưởng triết học lúc bấy giờ. Theo đề nghị của Faust, Mephisto cùng Faust đi chu du thiên hạ, đến với thế giới thần linh huyền ảo, thế giới của ma và phù thuỷ. Có những lúc người đọc không thể phân biệt nổi nhân vật thuộc đời thường hay địa ngục (chương Walpurgisnacht).
 

NỘI DUNG

Mở màn là một cuộc tranh luận của ba nhân vật tầm cỡ. Họ tranh luận với nhau về nghệ thuật và kịch. Giám đốc nhà hát kịch quan tâm nhiều đến số lượng khách xem nên tìm mọi cách chiều khán giả. Nhà thơ thì ngược lại, ông coi thường cách thưởng thức nông cạn của quảng đại quần chúng. Quan điểm của ông là phục vụ nghệ thuật thuần tuý, ông phấn đấu cho danh vọng và tiếng thơm để đời sau. Nhân vật thứ ba là một diễn viên, dùng hài hước để truyền đạt một thông điệp: Hãy đi sâu vào nội tâm của cuộc sống con người, nó thật kỳ diệu.

MỞ ĐẦU VỞ KỊCH: TRÊN TRỜI

Sau khi kéo màn, 3 thiên thần xuất hiện trước thượng đế. Họ tán dương những tác phẩm mà tạo hoá đã tạo nên. Mephisto đại diện cho một quan điểm ngược hẳn “Tôi chỉ thấy con người là một sinh vật luôn phải chịu khổ đau”. Thượng đế nói với Mephisto rằng, ông không thích tranh luận với anh ta mà giới thiệu một tiến sĩ tên là Faust trên trần thế thay ông làm việc này. Theo ông, Faust là một người thông thái, hiểu biết hầu hết kiến thức của loài người thời kỳ đó. Ngay lập tức Mephisto khẳng định, anh ta có thể cá cược với Faust, sẽ dụ được Faust đi hưởng thụ, chứ suốt đời chỉ nghiên cứu để làm gì. Thượng đế cho phép Mephisto làm chuyện đó và nói thêm: Khi con người còn làm việc, bao giờ cũng có lỗi lầm. Những sai lầm trên con đường đi tìm cái mới chính là con đường vòng để dẫn đến tiến bộ.

BI KỊCH NHÀ BÁC HỌC – HOẠT CẢNH ĐÊM

Sau khi kéo phông lần thứ hai: Nhân vật chính Faust xuất hiện, sau đó đến Gretchen và từ đó trung tâm vở kịch tập trung vào quan hệ tình yêu giữa hai người. Hoạt cảnh này rất dài, giới thiệu cho độc giả nhân vật Faust, chủ yếu thông qua độc thoại. Faust tự thể hiện hoàn cảnh mình đang sống, rất khao khát nhưng cũng rất bực bội trong nội tâm. Thỉnh thoảng tình tiết bị gián đoạn khi sinh viên của ông bước vào, hỏi ông những vấn đề liên quan đến sách vở.

Đêm trước lễ phục sinh (tháng 4), Faust không thể nào ngủ được vì nghĩ đến cuộc đời. Ông là người hiểu cao biết rộng, hình như con người ông đã hội tụ gần như tất cả kiến thức của loài người thời đó, nhưng ông vẫn tỏ ra hoài nghi giới hạn hiểu biết của con người. Ông cảm thấy bất lực khi không biến được những hiểu biết của mình ra thực tế để phục vụ con người. Ông khao khát muốn biết trong tâm của trái đất có những gì, tại sao chúng tồn tại. Có những lúc ông muốn dùng ảo thuật để vượt qua những giới hạn ấy nhưng đều thất bại. Trong lúc hoang mang thì Wagner, một sinh viên của ông bước vào để bàn với thầy về kiến thức và thể hùng biện trong cách nói. Ông trả lời mệt mỏi và khô khốc làm cho Wagner hiểu ý và sớm rời khỏi phòng ông. Sau khi tiễn Wagner, Faust trở về phòng với nỗi thất vọng còn lớn hơn. Trong đầu ông vụt hiện lên ý nghĩ muốn tự tử khi nhìn thấy chai hoá chất thuốc độc trong phòng. Ông cho rằng, có lẽ đó là cách duy nhất để ông thoát khỏi nỗi day dứt lương tâm. Đang định thực hiện ý đồ thì tiếng chuông nhà thờ nổi lên báo hiệu lễ phục sinh đã đến, kêu gọi mọi người đi cầu nguyện. Đột nhiên Faust nhớ lại những ngày thơ ấu của mình đầy kỷ niệm và hạnh phúc, ông hạ chai thuốc độc xuống.

TRƯỚC CỔNG THÀNH

Ngày lễ phục sinh ấy là một ngày chủ nhật, tất cả đổ ra đường dạo chơi với nét mặt hân hoan, bất kể đó là tiểu tư sản hay nông dân, giàu hay nghèo, già hay trẻ. Họ hát vang những gì họ muốn thể hiện. Đó là những cảnh Faust chưa bao giờ chứng kiến, vì ông chỉ biết có sách vở và phòng thí nghiệm. Faust rủ Wagner cùng đi dạo. Mùa xuân đã đến, Faust thực sự hài lòng khi chứng kiến những con người bình dị kính cẩn chào ông, một nhà khoa học và đồng thời là một thầy thuốc. Wagner ghen tị với ông về điều ấy nhưng ông đâu để ý. Câu chuyện tiếp theo giữa hai người cho thấy Wagner là người lạc quan tin vào tương lai, tin vào khoa học, còn Faust rất hoài nghi và ông cũng thể hiện khao khát hiểu biết đến vô tận.

Thế rồi màn đêm kéo đến, từ cánh đồng một con chó lông xù tiến đến chỗ hai người. Đó chính là Mephisto và từ đó Mephisto đi vào cuộc đời ông.

TRONG PHÒNG NGHIÊN CỨU CỦA FAUST (CẢNH 1)

Sau khi dạo chơi về, Faust dùng hết nhiệt tình của mình để dịch kinh thánh (từ La tinh ra tiếng Đức). Ngay đầu tiên ông đã gặp khó khăn, ông băn khoăn không biết nên dùng từ “ý nghĩa” hay “lực đẩy”. Cuối cùng ông quyết định chọn từ “hành động”. Lúc đó con chó lông xù (theo ông về chỗ làm việc) không giữ được bình tĩnh nữa. Ông gạn hỏi về xuất xứ của nó: “Hãy cho ta biết người là ai?”. Mephisto trả lời: „ Là thế lực luôn muốn cái ác và tạo nên cái thiện, là thần linh luôn phủ định”. Faust đã nghĩ đến một hiệp ước với con quỷ này rồi nhưng nó chưa chấp nhận vì cho rằng chưa hợp thời điểm. Mephisto dùng ảo thuật làm cho Faust mệt nhoài và ngủ thiếp đi.

TRONG PHÒNG NGHIÊN CỨU (CẢNH 2)

Mephisto quay trở lại, ăn mặc đàng hoàng và mời Faust cùng hắn đi thưởng thức những gì Faust chưa biết trong cuộc sống. Faust phản ứng tỏ vẻ chán chường. Lúc đó Mephisto cho rằng, thời điểm đã đến:

Mephisto đề nghị với Faust, nó sẽ làm đầy tớ phục vụ Faust. Faust gặng hỏi điều kiện do Mephisto đặt ra. Hiệp ước giữa Faust và Mephisto như sau:

Tôi sẽ làm nô lệ của anh
Chừng nào anh không hề thấy mình mệt mỏi
Còn nếu điều xảy ra ngược lại
Anh hãy hành khất cất bước theo tôi


Faust luôn tin mình không bao giờ nhụt ý chí trong nghiên cứu nên sẵn sàng chấp nhận đề nghị của Mephisto. Ông khẳng định: Khi nào anh thấy tôi mệt mỏi chán chường với nghiên cứu và muốn nghĩ đến hưởng thụ thì lúc đó linh hồn tôi thuộc về anh. Hiệp ước này được Faust ký bằng máu.

Mephisto muốn cám dỗ Faust, nên đưa ông đi chu du thiên hạ để thấy những cái cần hưởng thụ. Khi họ đang chuẩn bị đi thì một học sinh vào hỏi về hướng nghiên cứu sau này. Mephisto đóng giả Faust tiếp cậu học sinh, còn Faust đóng va ly chuẩn bị cho chuyến đi.

Khi đóng vai Faust, Mephisto đã chế nhạo cách dạy khô cứng thiếu thực tế của nền đại học. Dùng ảo thuật, anh ta làm cho cậu sinh viên mê ngành y và còn dạy anh sinh viên này đạt mục đích nhanh nhất mà không cần nhiều kiến thức. Ngoài ra Mephisto còn dạy cho anh học trò cách để làm cho phụ nữ chết mê chết mệt.

Sau khi tiễn anh sinh viên, hai người lên đường. Faust hỏi: “Chúng ta đi đâu?”. Mephisto trả lời :” Đi đến chỗ nào anh muốn, chúng ta sẽ tham quan thế giới nhỏ, sau đó sẽ tham quan thế giới lớn hơn”. Thế giới nhỏ là thế giới Faust và Gretchen đang sống, thế giới đời thường, còn thế giới lớn nằm ở phần 2 của tác phẩm, thế giới triều đình, thế giới của thượng đế.

Faust (bên trái) hỏi: “Chúng ta đi đâu?”. Mephisto trả lời :” Đi đến chỗ nào anh muốn... "

TẦNG HẦM AUERBACH Ở LEIPZIG

Chặng đường đầu tiên Mephisto đưa Faust đi là một quán rượu nổi tiếng ở Leipzig. Hoạt cảnh này được trang trí rất kịch tính, cho phép độc giả thấy được cách ứng xử của một số loại người. Hai nhân vật sinh viên là Frosch và Brander nói chuyện nhạo báng nền đại học, nhóm thì chuốc rượu cho nhau, nhóm thì nói chuyện tục tĩu khả ố. Mephisto trổ tài làm các ly rượu của khách bỗng dưng bốc lửa, khách uống như điên khùng, hành động như những con thú hoang. Sau đó Mephisto lại dùng ảo thuật dập tắt lửa và cùng Faust biến khỏi nơi đó. Faust chán ngán nói: „Tôi muốn rời khỏi nơi này”. Thử nghiệm đầu tiên của Mephisto đã thất bại.

BẾP CỦA PHÙ THỦY

Mephisto lại đưa Faust đi đến một vương quốc ảo vô hình, bếp phù thuỷ. Ở đây chim thú cười nói được, dụng cụ máy móc thì rất lạ. Faust được biến thành một chàng trai trẻ. Faust nói: „Tôi không bao giờ thích những điều huyền bí”. Mephisto đóng vai vua của các loài thú một cách tẻ nhạt (lúc đó phù thuỷ chưa về), Faust không để ý gì ngoài một bóng hình phụ nữ. Mephisto hứa sẽ làm mọi cách để Faust toại nguyện.


Giữa lúc đó phù thuỷ về, quát mắng thậm tệ các loài thú và các vị khách. Mephisto giới thiệu với phù thuỷ về Faust và nói đó là khách quý của mình, phù thuỷ liền xin lỗi và hứa sẽ hết lòng phục vụ. Mephisto yêu cầu một ly nước quả có thể làm Faust trẻ lại, phù thuỷ trao cho Faust ly nước thần. Mặc dù thế Faust chẳng hứng thú gì mà chỉ mong một bóng hình phụ nữ. Mephisto kéo ông đi và hứa:

“Anh sắp được gặp một mẫu mực về sắc đẹp”, “nếu uống ly nước thần kia, anh sẽ thấy hình ảnh phụ nữ nào cũng giống Helena” . Đó là nữ thần Hy lạp bị bắt cóc đưa sang Troja, nguyên nhân của cuộc chiến 10 năm, huyền thoại con ngựa thành Troja. Lời hứa này đưa vở kịch đến hoạt cảnh mới: Bi kịch Gretchen.

BI KỊCH GRETCHEN – TRÊN ĐƯỜNG PHỐ

Faust gặp Gretchen trên đường một cách ngẫu nhiên. Cái nhìn của cô đã cuốn hút Faust. Ông không chần chừ khi đưa ra lời đề nghị đưa tiễn cô một đoạn đường về nhà. Gretchen đã từ chối: „Em chẳng là thiếu nữ, mà cũng chằng có nhan sắc nghiêng nước nghiêng thành gì. Em sẽ tự về được, không cần đưa đón đâu”. Mephisto xuất hiện và lần đầu tiên Faust thể hiện sự thèm khát, lần đầu tiên muốn sử dụng quyền sai khiến của mình: Faust muốn chiếm Gretchen, ngay lập tức. Nhưng Faust đã thất vọng vì Gretchen là một cô gái ngoan đạo và vô tội. Trong những trường hợp như thế này, khả năng phù thuỷ của Mephisto rất hạn chế. Mặc dù thế Mephisto hứa với Faust rằng, ngay đêm nay sẽ được đến phòng của cô, nhưng không được gặp Gretchen. Faust giao nhiệm vụ cho Mephisto phải kiếm nhanh một món quà quý để ông tặng Gretchen.

TRONG MỘT CĂN PHÒNG NHỎ, SẠCH SẼ, TRỜI ĐÃ KHUYA

Một mình trong phòng, Gretchen tự hỏi: Ai là người đã gặp mình lúc tối, ông ta là một người quý phái. Sau khi Gretchen rời khỏi phòng, Mephisto và Faust vào phòng cô nhưng Faust chỉ muốn một mình, nên yêu cầu Mephisto ra ngoài. Ông quan sát kỹ lưỡng căn phòng, đơn sơ nhưng gọn gàng. Cảm xúc xác thịt bỗng trỗi dậy. Mephisto quay trở lại và trao cho Faust một hộp nhỏ đựng đồ trang sức. Faust giấu hộp trang sức vào tủ của Gretchen và hai người biến mất.

Gretchen trở lại phòng và cảm thấy ngay có cái gì đó khang khác. Cô vui và hát bản tình ca của vua Thule, bài hát nói về lòng chung thuỷ trong tình yêu. Tìm thấy đồ trang sức trong tủ, cô vô cùng sung sướng và thử ngay những đồ quý này.

CUỘC DẠO CHƠI

Đây là hoạt cảnh chứa nhiều hài hước chỉ trích một vài bản chất của nhà thờ. Mephisto thì vô cùng tức giận, vì mẹ của Gretchen đã mang hộp trang sức cho ông linh mục nhà thờ, còn Faust thì bình thản đặt món quà khác bất chấp sự cáu giận của Mephisto.

NGƯỜI HÀNG XÓM

Gretchen lại tìm thấy hộp quà thứ hai, lần này cô không khoe mẹ mà khoe với người hàng xóm Marthe. Bà đã tự tay trang điểm cho Gretchen. Đúng thời điểm đó thì Mephisto xuất hiện. Anh ta giới thiệu là người quen của chồng Martha đã chết và khẳng định đã chứng kiến cái chết của chồng bà. Marthe rất cần một giấy chứng tử và như vậy bà cần vài nhân chứng nữa. Mephisto giới thiệu Faust với bà, anh ta dàn dựng rất đạt để tạo điều kiện cho Faust gặp Marthe rất êm thấm.

NGOÀI ĐƯỜNG

Mephisto thông báo cho Faust cuộc gặp mặt, nhưng Faust từ chối vì ông phải đóng vai một người làm nhân chứng giả. Mephisto nhạo báng ông và nói, hồi còn là giáo sư ông đã nói nhiều điều không thật và ông đã lặp lại những điều không thật đó khi tỏ tình với Gretchen. Faust tức giận nhưng cuối cùng phải nhượng bộ.

TRONG VƯỜN

Cuộc hẹn gặp ở vườn nhà Martha tạo thành 2 đôi: Faust và Gretchen , Mephisto và Marthe. Phong thái của họ rất tương phản. Faust và Gretchen hưởng những giây phút bên nhau. Gretchen kể về chính mình, cha và em gái cô đã chết, anh trai là lính, cô đang sống cùng mẹ và giúp bà công việc hàng ngày.Faust và Gretchen thú nhận yêu nhau, một tình yêu không môn đăng hậu đối. Khoảng cách giữa hai người rất xa nhau cả về trình độ lẫn nguồn gốc sinh ra.

NGÔI NHÀ VƯỜN

Một hoạt cảnh duy nhất diễn tả sự thầm kín của hai người là một nụ hôn và một lần ôm nhau. Sau đó Faust và Gretchen phải chia tay. Đột nhiên Gretchen hỏi, Faust có cảm nhận gì khi biết cô chỉ là một cô gái nghèo không được học hành gì.

RỪNG SÂU VÀ ĐỊA NGỤC

Faust ở lại một mình và tận hưởng những giây phút hài hoà với thiên nhiên. Nhưng chẳng bao lâu sau ông lại bị cảm giác chán chường và chật chội. Mephisto trở lại, đùa cợt với sự cô độc của Faust và cả những đòi hỏi tình dục của ông. Anh ta nhắc đến Gretchen và nói cô ấy luôn nhớ đến Faust dù có đôi chút châm biếm. Sau một lúc dao động, Faust quyết định trở lại tìm Gretchen. Faust hiểu rất rõ điều đó sẽ đẩy cô vào con đường bất hạnh, nhưng ông không có lựa chọn nào khác.

Sự trở về của Faust đã gây thảm hoạ, hai người đã gánh những tội lỗi do chính mình gây ra: cái chết của mẹ Gretchen, của anh trai cô và đứa con đúc kết tình yêu của hai người.

TẠI PHÒNG CỦA GRETCHEN

Vắng Faust, Gretchen luôn cảm thấy trống trải nhớ nhung. Sự nghiêm túc của cô được thể hiện công khai qua bài hát “Sự yên lặng của tôi đã ra đi”. Gretchen không còn cảm thấy mình là một cô gái nữa, mà là một người đàn bà đầy khát vọng.

TRONG VƯỜN CỦA MARTHA

Đó là chỗ gặp nhau của Faust và Gretchen. Trong câu chuyện giữa hai người, Gretchen hỏi Faust về tín ngưỡng. Bằng tất cả sự thành kính, ông trả lời rằng ông là người vô thần, Gretchen không tin. Gretchen cảm thấy không yên lòng về điều này và cô cũng cảm thấy Mephisto là người luôn ám ảnh cô, rất khó hiểu.

Hai người hẹn nhau một đêm chung sống. Vì mong không bị mẹ quấy rầy, Faust đã mang theo thuốc ngủ để mẹ cô ngủ không biết gì. Chính những viên thuốc ngủ quá liều đã giết chết mẹ cô.

BÊN GIẾNG NƯỚC

Lieschen và Barbelchen là hai người bạn thân của Gretchen. Bên giếng nước, Lieschen đã kể cho Gretchen nghe về Barbelchen. Cô này bị người tình bỏ rơi khi sắp có con và vì thế bị dư luận coi thường. Trước kia Gretchen rất nhiệt tình bình luận những chuyện như thế, nhưng lần này cô giật mình nghĩ đến số phận của chính mình.

ZWINGER

Vì Gretchen không có ai để tâm sự cho vơi bớt những dằn vặt, nên cô đã đến thánh đường tìm lời an ủi của Maria.

ĐOẠN ĐƯỜNG TRƯỚC CỬA NHÀ GRETCHEN VÀO BAN ĐÊM

Anh trai của Gretchen tên là Valentin khi nghe được tin em gái mình dính vào vụ bê bối tình cảm thì cảm thấy bị xúc phạm, lòng tự trọng bị tổn thương. Là một người lính, anh quyết tâm rửa nhục để lấy lại thanh danh cho gia đình. Anh ta định hạ sát tình nhân của em gái. Ngay trước cửa nhà, Valentin gặp Faust và Mephisto. Lúc đó Mephisto đang hát một bài có nội dung éo le gần giống hoàn cảnh của Gretchen nhưng phảng phất âm thanh của nhạo báng. Không chịu được, Valentin rút gươm tấn công Faust và Mephisto. Valentin là con nhà lính quen nghiệp binh đao, còn Faust chỉ là một học giả làm sao biết được chuyện cung kiếm. Nhưng khi bị thách đấu gươm, Faust cũng cầm thanh gươm múa. Nhờ ảo thuật của Mephisto, lưỡi gươm của Faust đã đâm trúng Valentin. Hai người vội vã bỏ chạy. Tiếng ầm ĩ làm cả khu phố thức giấc và đổ ra đường, trong đó có cả Gretchen và Martha. Trước khi chết, Valentin vẫn còn sỉ nhục em là con điếm trước bàn dân thiên hạ. 

Đoạn diễn đầy kịch tính này tạo điều kiện cho nhiều nhân vật xuất hiện trên sân khấu. Faust rời bỏ thành phố này, Gretchen hoang mang đến cực độ và đã giết chết đứa con còn đỏ hỏn (dìm vào bể tắm).

NHÀ THỜ

Gretchen đến tham dự một lễ viếng tại nhà thờ trong tâm trạng hết sức hoang mang. Cô cảm thấy một thần ma nào đó đe doạ vì cô đã gián tiếp ám hại mẹ (cho uống thuốc ngủ quá liều), có mang khi chưa có chồng và vì thế dẫn đến cái chết của anh trai. Cô cảm thấy những ánh mắt buộc tội cô từ mọi phía.

Chủ đề cầu nguyện hôm đó lại là “Sự tận thế của trái đất và toà án công lý sẽ trừng phạt người có tội”. Không thể chịu được nữa, cô ngất xỉu.

MỘT ĐÊM Ở WALPURGIS

Để làm nguôi bớt dằn vặt của Faust, Mephisto đưa ông đi hưởng đêm ở Walpugis. Hàng năm cứ đêm mồng 1 tháng 5 phù thuỷ tất cả các nơi tụ họp về Walpurgis hội hè nhảy múa điên loạn trên núi đá của vùng Harz (gần Magdeburg). Mephisto muốn những hình ảnh kia kéo Faust khỏi cơn bi sầu. Các nhân vật trong đoạn này thể hiện những huyền bí vượt quá những gì tự nhiên đời thường, hư hư thực thực. (Phản ánh tâm linh của thời Goethe sống)

Trong đêm đó Faust mờ mờ nhìn thấy hình ảnh một đứa bé rất đẹp nhưng nhợt nhạt ở đằng xa. Nó rất giống Gretchen nhưng đôi mắt như đã chết và có một dải dây đỏ quấn quanh cổ (báo hiệu sự hành quyết sắp xảy ra).

MỘT NGÀY ĐEN TỐI – TRÊN CÁNH ĐỒNG

Faust vừa nghe tin Gretchen bị kết án tử hình, hiện đang ngồi trong nhà giam. Ông đau đớn đến cực độ và kết tội Mephisto đã gây ra nông nỗi này. Mephisto bình thản nói rằng: Cô ta là người đầu tiên làm Faust phải bó tay. Faust ra lệnh cho Mephisto, bằng mọi giá phải cứu Gretchen. Miễn cưỡng, Mephisto lên đường cùng Faust. Đây là phần duy nhất của vở kịch không thể hiện bằng thơ (Goethe gần như chép nguyên bản gốc thế kỷ thứ 15 để mô tả sự thất vọng của Faust).

BAN ĐÊM GIỮA CÁNH ĐỒNG

Đoạn kịch ngắn này diễn tả cảnh Faust và Mephisto lên đường cứu Gretchen. Hai người cưỡi con ngựa thần màu đen để đến nơi tuyệt mật, nơi Gretchen bị hành quyết.

NHÀ TÙ

Faust vào được nhà tù giam Gretchen, cô đang chờ bị hành quyết. Cô đã bị điên không nhận ra Faust nữa, nên cứ tưởng đao phủ đến đưa cô đi. Khi ông gọi, cô mới giật mình nhận ra đó là người tình, lúc đó ý nghĩ được cứu thoát vụt hiện trong đầu cô. Gretchen khao khát gặp lại tình yêu nhưng Faust không thể hôn cô lúc này. Khoảnh khắc ấy đã kéo cô về với hiện tại: cô cảm thấy không thể và cũng không muốn trốn thoát cùng Faust. Sự xuất hiện của Mephisto càng làm cho cô quyết tâm không đi, cô phó thác cho định mệnh, cho toà án của chúa trời.

Tiếng vọng của Mephisto: Cô bị hành quyết

Tiếng vọng từ trên: Cô được giải thoát.

Faust và Mephisto biến mất khỏi sân khấu, trong khi vang lên một tiếng gọi tên thân mật của Faust “Heinrich!” 

Liệu đó có phải là tiếng gọi của Gretchen không?

FAUST TẬP II

Sau khi Gretchen chết, ý chí của Faust hoàn toàn sụp đổ vì cảm thấy tội lỗi do chính mình gây ra. Một giấc ngủ tiên đã giúp ông quên đi tất cả. Những ý nghĩ tìm tòi nghiên cứu trước kia đã đến bước ngoặt. Hình ảnh cuộc sống ông đang chứng giám cho thấy con người không bao giờ nhìn thấy sự thật hoàn toàn: Faust cũng như biết bao nhiêu người khác không bao giờ nhìn được trực tiếp ánh mặt trời, mà phải chấp nhận nhìn những khúc xạ của nó. Gần như ông phải làm lại từ đầu. Faust và Mephisto lại chuẩn bị cho một chuyến đi mới, chuyến đi khảo sát thế giới rộng lớn hơn, đi từ Hy Lạp cổ đại, xuyên qua thời kỳ trung cổ đến những năm tháng cuối cùng mà Goethe đã chứng giám.

Học sinh của Faust, anh Wagner bây giờ đã trở thành tiến sĩ. Mephisto đưa Faust đến thành Troja gặp nàng Helena, người vợ của vua Sparta bị bắt cóc sang Troja làm bùng nổ cuộc chiến 10 năm. Đám cưới của Faust và Helena biểu tượng cho mối liên quan giữa sự phát triển của Tây Âu và triết học Hy Lạp cổ đại.

Quay về Đức, ông đã nhập vai và sống trong cung đình vua (nhờ trò ảo thuật của Mephisto), và ông cũng không nhận thấy sự phát triển nhân cách con người hoàn thiện như ông đã tưởng tượng. Ông lại đi tiếp đến những nước phát triển ở phương Tây là Anh và Pháp. Cuối đời ông bị mù và sống ở một cạnh một đầm lầy. Đầm lầy là hình ảnh có ảnh hưởng xấu đến con người. Ông có ý nghĩ con người cần hợp sức lại để lấp đầm lầy kia trừ hoạ. Ông sẽ rất vui mừng nếu được nhập cuộc với những người lấp đầm lầy. Đắm chìm trong huyền thoại đó, Faust đã thốt ra những lời công nhận sự hưởng thụ là một giải trí, sự lười biếng một lúc nào đó sẽ đến và đó chính là điều Mephisto mong muốn trong hiệp ước đã ký bằng máu với Faust.

Nói xong câu đó Faust chết. Đáng lẽ linh hồn Faust bị Mephisto mang xuống địa ngục thì lại được các thiên thần cứu thoát để tôn thờ một linh hồn vĩnh cửu. Đó là một linh hồn suốt đời phấn đấu cho sự nghiệp nghiên cứu, mong qua đó làm cho cuộc sống của loài người ngày một tốt hơn. Đó cũng chính là tinh thần chủ đạo của trào lưu Khai sáng.

Tác phẩm này mang tính bi kịch lạc quan. Sự giải thoát linh hồn Faust đòi hỏi chúng ta không bao giờ thoả mãn với chính mình, không bao giờ được ngừng nghiên cứu học hỏi, mà luôn phải vươn lên đạt những kết quả mới. Qua học hỏi nghiên cứu, xã hội loài người tiến lên, trong đó có chính mình. Việc nghiên cứu gian khổ kia không đòi hỏi phải từ bỏ nhưng thú vui của cuộc sống.

Nguyễn Thế Tuyền giới thiệu

Chú ý: Vui lòng ghi rõ tên tác giả và nguồn NguoiViet.de khi đăng lại bài viết trên để tránh vi phạm bản quyền.

Tổng số điểm của bài viết là: 11 trong 3 đánh giá

Xếp hạng: 3.7 - 3 phiếu bầu
Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

  • Công Tiến

    Kết luận rất hay, nhưng hình như, nhờ các nhà khoa học mà mỗi một bước tiến về mặt văn minh kĩ thuật, lại là một bước lùi về mặt đạo đức XH!
    Mình rất vui khi được sống trong các địa danh mà Faust đã tới. Cảm ơn tác giả Nguyễn Thế Tuyền.

      Công Tiến   27/02/2017 17:46

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây